Wat is een voedselbos?

Een voordeel van het kweken van voedsel in een biodivers ecosysteem is  dat de opbrengst hoger is dan in bijvoorbeeld een akker (of weiland, of moestuin) met één teeltlaag. Een van de sleutels tot succes en efficiëntie is het omlaagbrengen van de inputs (arbeid, spuitmiddelen, onkosten) door veerkracht in te bouwen. Dat kan door een ontwerp te maken waarin je meer met de natuur meewerkt in plaats van ertegenin. Hiervoor is wel ook kennis nodig van ecologische principes (hoe de natuur werkt). Daarvoor is het ontwerpsysteem permacultuur ontwikkeld.

Hieronder ziet u een boek over agroforestry op boerderijen voor de voorziening in basisvoedsel en een artikel over toepassingen op grote & kleine schaal van tuinderijen tot stadstuinen.

In 2014 is onze vertaling en bewerking van permacultuurboer Mark Shepard verschenen.  Dit boek geeft handleidingen voor rotatiegrazen in bosweide-systemen, agroforestry. Het laat zien dat in een dergelijke polycultuur, productie van fruit, groente & vlees prima samengaan, en dat terwijl zowel bodemvruchtbaarheid als biodiversiteit stijgen!  Het herstelt dus ecosystemen.

Herstellende landbouw: Agro-ecologie voor boeren, burgers en buitenlui

Het is mogelijk ons basisvoedsel te produceren in agrarische ecosystemen die het milieu en de biodiversiteit verbeteren. In een goed ontworpen agrarisch systeem met goeddeels meerjarige gewassen (vaste planten) kun je meer calorieën, eiwitten en vetten per hectare produceren dan met bijvoorbeeld maïsteelt. Het hoeft niet steeds opnieuw te worden aangeplant, het voorkomt erosie, legt CO2 vast in de bodem, zorgt voor groeiende bodemvruchtbaarheid en kan worden beheerd zonder eindeloos geploeter en eventueel ook zonder input van fossiele brandstoffen.

Herstellende landbouw: Agro-ecologie voor boeren, burgers en buitenlui. Mark Shepard. Vertaling Maranke Spoor en Lucas Brouns (Stichting Permacultuur Onderwijs)Mark Shepard, de auteur van Herstellende landbouw (oorspronkelijke titel Restoration agriculture) groeide op op het platteland van de Verenigde Staten in een familie van bosbouwers en boeren. Na studies in ecologie en techniek besloot hij in 1996 de bosbouw te combineren met landbouw en veeteelt. New Forest Farm is uitgegroeid tot een succes.
Op basis van onderzoek en ruime ervaring geeft Shepard in dit boek heldere instructies hoe je in opeenvolgende fasen bijvoorbeeld via strokenteelt kunt toewerken naar een systeem van bosweides (vee graast volgens een geplande rotatie tussen een aantal soorten fruit en noten) of een andere vorm van agroforestry.

Een afwisselender bestaan en niet leunen op leningen bij de bank. Door veerkracht in te bouwen in het bedrijf, in de vegetatie en in het dierenbestand.

De vertalers zijn Maranke Spoor en Lucas Brouns. Maranke Spoor geeft les in permacultuur. Hierin kan ze haar praktische ervaring combineren met haar bereidheid om altijd te blijven leren. In Herstellende landbouw ziet ze belangrijke ecologische inzichten en handreikingen die de toekomst ecologisch en economisch leefbaar kunnen helpen maken. Lucas Brouns werkt onder meer als tuinder, als schrijver van educatieve materialen en als beheerder van houtwallen en singels.

Dit boek is te bestellen bij Stichting Permacultuur Onderwijs

 

Een kort filmpje van Mark Shepard op zijn prachtige biodiverse boerderij (125 vogelsoorten!) is hier te bekijken:
http://www.geofflawton.com/fe/74613-permaculture-for-profithttp://www.geofflawton.com/fe/74613-permaculture-for-profit

Onderstaand artikel bevat alvast diverse voorbeelden van voedselbossen in Nederland, Belgie, en Engeland.

Mooie oogst uit luchtige bosrandtuin

De ecologie van een bosrand is interessant omdat een goede opbrengst er kan samengaan met biodiversiteit. Een bosrandtuin kan goed functies combineren: goede oogst, planten- en natuurstudie, trefpunt en siertuin.

tekst: Lucas Brouns (Stichting Permacultuur Onderwijs)
foto’s: Anthony de Groot, Pieter Jansen, Maranke Spoor

In de natuur komt de meeste biodiversiteit voor aan oevers en in bosranden. Voor een bosrand heb je geen heel bos nodig. We kunnen ook zo’n rand nabootsen en tegelijk de tuin luchtig houden. De voordelen van zo’n tuin kunnen zijn: op termijn geen overbodig werk zoals spitten en wieden, veel sterke meerjarige planten, en het benutten van verticale ruimte (wortelgewassen, kruidlaag, klimmers, struiken en grote en/of kleine bomen). We bekijken een aantal voorbeelden in Vlaanderen en Nederland, van een mini-stadstuin tot een tuinderij, waarin de agroforestry-methode wordt aangewend.

 

Dartington (UK), 8000 m2, 16 jaar, www.agroforestry.co.uk
Een pionier op het gebied van woodland edge ecology is Martin Crawford. Op zijn Forest Garden Project doet hij gedegen onderzoek. Zijn tuin bevat veel soorten om mee te experimenteren en is dus niet puur gericht op maximale oogst. Technieken die Crawford gebruikt, zijn onder andere mulchen, en niet opruimen: “Het netheidssyndroom is ongezond”, zei hij toen hij ons dit jaar op zijn tuin rondleidde. De kruinen van de stikstoffixerende Italiaanse elzen snoeit Crawford hoog, zodat er voldoende zonlicht op de lagere niveaus valt. Crawford is naast onderzoeker en tuinder ook docent, auteur en kweker.

Dartington Schumacher - CrawfordK

Groesbeek, 8000 m2, 3 jaar, facebook.com/FoodforestKetelbroek

Pieter Jansen en Wouter van Eck werken op een groot stuk land (voorheen maïsakker) van 2,4 hectare. Behalve een voedselbos is er ook een eenvoudigere fruitboomgaard. Bostuin Ketelbroek herbergt al erg veel bijzondere eetbare planten zoals de Siberische erwtenstruik (stikstofbinder met linzen-achtige erwtjes). Er is een bamboevariëteit die veel scheuten maakt. “Deze eten we in de lente,” vertelt Wouter, “net als die van de schaduwtolerante duivelswandelstok.” De knoptaxus maakt nog geen besjes, want die heeft echt veel schaduw nodig. Dat komt dus als de bomen over een paar jaar wat groter zijn en de investeringen zich tot in lengte van dagen gaan terugverdienen.

Een plum yew Prunussen, een rubus en witte klaver WouterMetCornusKousa
1. Een plum yew
2. Prunussen, een rubus en witte klaver
3. Wouter van Eck bij de cornus kousa var. ‘Milky Way’ (Chinese kornoelje) deze produceert laat in de herfst prachtige, smakelijke bessen (foto: Pieter Jansen).

 

Utrecht, 35 m, 4 jaar + 50 m2, 6 jaar, www.marankespoor.nl

Docent Maranke Spoor gaf onlangs een vijfdaagse training over de eetbare bosrandtuin. Deze vond plaats op bostuin Ketelbroek. Zelf werkte Maranke eerder op de opleidingstuinen van de Permacultuur School Nederland, en is nu actief voor Stichting Permacultuur Onderwijs op een volkstuin en op twee kleine bosrandtuinen. Een daarvan is een stadstuintje van 5 bij 7 meter, om te laten zien wat er allemaal kan op zo’n kleine schaal. Aan de kant van het huis is de tuin lager. “Daar vind je de kruiden die je bij de hand wilt hebben.” Achterin is de tuin wat hoger, met traaggroeiende fruitboompjes, venkel, kruisbessen en een pergola met kiwi, hop, bessen en doornloze bramen. Een vijvertje trekt diverse nuttige dieren en is ook een licht- en warmtespiegel voor de kers. “Die heeft na vier jaar een véél dikkere stam heeft dan de kers die een paar meter verderop staat en die op dezelfde dag geplant is!”

2010 projecttuin Utrecht MarankeK 2009 projecttuin Utrecht MarankeK

Marankes andere bosrandtuin is achter haar huis. “Deze begint echt verkoeling te geven, merkte ik als het deze zomer heet was. Zes jaar geleden was het hier een vlakte van grind. Nu kun je op elk moment van de dag kiezen of je in de zon of in de schaduw wilt zitten.” Wat Maranke, aan de inhoud van haar vriezer te zien, ook kan kiezen is welke bessen ze ‘s ochtends eet.

Achtertuin M

Wageningen, 100 m2, 1,5 jaar, ttpermatuin.wordpress.com

Bottom-up werken is beginnen bij een goede bodem.” Fiona Morris zegt het terloops, maar ze moet er hard voor werken, samen met haar collega’s van Transition Town Vallei. Hun werkgroep Permatuin kreeg anderhalf jaar geleden een Wageningse volkstuin aangeboden van 900 m2, en recentelijk nog een strook erbij. Ze troffen enkele bomen aan, die nu de basis voor een bosrand van 100 m2 vormen. “De bodem was enorm verstoord: een profielkuil van 5 bij 5 meter en 1 meter diep leverde twee wormen op”, weet Fiona nog.

Karton, compost en andere mulch opbrengen bood een oplossing, samen met bodemverbeteraars als klavers en lupinen. “Het lijkt erop dat het helpt. De pruimenboom geeft dit jaar enorm veel vruchten en ook nieuw hout. Maar in principe kun je pas na een jaar of vier iets zeggen over het effect.” De werkgroep houdt ook andere factoren in de gaten: ze testen bepaalde planten in diverse microklimaten en in verschillend samengestelde polyculturen. Uiteindelijk zullen er tussen de bomen en struiken zo’n 50 eetbare soorten vaste planten staan.

De TTPermatuin-werkgroep houdt in haar ontwerp rekening met regels die voor (volks)tuinen gelden zoals de hoogte van bomen en schaduw naar de buren. Ze geeft daarover op haar website tips.

Sint-Truiden, 40.000 m2, 4 jaar, samenland.be

Taco Blom is tuinder op permacultuurboerderij Samenland. In de tuinderij van 4 hectare, die vier jaar geleden nog maïsland was, worden ook bosrand-principes toegepast maar dan op lange rijen waarop je als tuinder gemakkelijk kunt werken. Taco levert aan geabonneerde huishoudens, en verkoopt groentes en fruit aan een winkel en een restaurant. Een van de voordelen van hoogteverschillen in aanplant is hier, dat er luwe microklimaten ontstaan.

SamenlandK

Kaulille, 1200 m2, 7 jaar, lemniscaatbegeleiding.be

Op het perceel waar ze wonen (1700 m2) hebben Susanne Cornelissen en Anthony de Groot een eetbare sier- en speeltuin, plus een experimenteler deel. Susanne geeft onder meer korte introductiecursussen in permacultuur.
“De bosrandtuin hebben we aangeplant met verschillende bomen, waaronder fruit- en notenbomen, maar ook veel verschillende bessenstruiken, eetbare klimmers, bodembedekkers en kruiden,” zegt ze. “Eén kers stond er zeven jaar geleden al,” vult Anthony aan, “en een berk. Verder was er alleen maar gras.”

De amandel staat in een fijn microklimaat, legt Susanne uit: op een opgehoogd hellinkje op het zuiden, en erachter een muur. “Verder doen de tayberries het zeer goed.” Van de volwassen kersenboom kunnen ze geen kersen eten: “De houtduiven zijn ons altijd voor.” Nu wordt er enkele malen per jaar duif gegeten uit eigen tuin. “Dat is in dit geval efficiënter”, vertelt Susanne.

Kaulille 2012-07 venkel, appel, doperwt, kastanje, kiwi, kip
Van links naar rechts te zien: venkel, appel, doperwt, kastanje, kiwi, kip (foto: Anthony de Groot)

Mouscron, 2000 m2, 40 jaar, gouteraujardin.be

Een aardige beschrijving van de bio-tuin Fraternités Ouvrières vindt u op de website van mede-VELT-lid Marc Siepman: gevoelvoorhumus.nl (zoek op ‘Moeskroen’). Marc was er namelijk onlangs op excursie.

Via onderstaande link is er een filmpje over deze tuin te bekijken.

Hengelo, 500 m2 , 7 jaar, tuinsmakelijk.nl

In hun tuin, waar ze ook een korte introductie-cursus geven over de eetbare bostuin, hebben Vera en Remco Greutink alle schuttingen benut met oogstbare planten. In het middendeel staan drie fruitbomen. In de kruidlaag vinden we onder meer zeekool, brave hendrik, zuring, vele kruiden, eetbare bloemen en zelfzaaiers zoals tuinmelde, krulmalva en komkommerkruid.

Achtergrond-info

Om meer te horen over de waarde van houtwallen en bosranden: zie dit interview (10 minuten) van Lieselot Leeflang (www.de12ambachten.nl) met Jaap Dirkmaat (www.dasenboom.nl):

Een verslag van de permacultuur-training ‘Eetbare bostuin: principes, ontwerpen en aanleggen’ (augustus 2012) vindt u op http://oefenboerderij.nl/permacultuur-training-eetbare-bostuin-met-permablitz/

Op www.velt.be/bosrandtuin staan meer weblinks over de ecologie van de bosrand. Het artikel ‘Mooie oogst uit luchtige bosrandtuin’ is eerder gepubliceerd in Seizoenen, september 2012 (www.velt.be/seizoenen)

Benieuwd naar de auteur van dit artikel, en meer weten over het onderwerp voedselbossen? Lucas Brouns is verbonden aan Stichting Permacultuur Onderwijs: PermacultuurOnderwijs.nl